Το κάστρο των Μογλενών (Χρυσής).

 

Αλμωπία: Το Κάστρο των Μογλενών (Χρυσής)

Μεγάλο μέρος του άρθρου βασίζεται στην ερευνητική εργασία της Ιωάννας Δ. Αμπάρη, «Αρχιτεκτονικές του τρόμου και της ανασφάλειας: Βυζαντινά Επαρχιακά Κάστρα της Μακεδονίας», Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΑΠΘ, 2020.

Το Κάστρο των Μογλενών, γνωστό και ως Κάστρο της Χρυσής, ένα από τα σημαντικά τοπόσημα της Αλμωπίας, που επιτέλους αναδείχτηκε και φωταγωγήθηκε. Πρόσφατα βρεθήκαμε στη φωταγώγησή του με την παρουσία και της Υπουργού Πολιτισμού και τη συνοδεία ποιοτικής μουσικής, ήταν πραγματικά μια μαγική στιγμή. Ίσως γιατί κάποιες εικόνες τις ονειρευόμαστε από παιδιά, χωρίς να ξέρουμε αν θα προλάβουμε ποτέ να τις αντικρίσουμε. Ήταν αίτημα και ανάγκη των κατοίκων της περιοχής να αναδειχθεί αυτό το σημαντικό κομμάτι της ιστορίας μας.

Τη δεκαετία του 1980, όταν το αντίκρυσα για πρώτη φορά, φαινόταν μόνο ένα μέρος του κάστρου μέσα από αγριόχορτα και βάτα. Ήταν όμως κάτι ανοίκειο για εμάς, κάτι που προκαλούσε δέος,  κάτι που συνοδευόταν από πολλούς θρύλους και ιστορίες.

Στεκόμουν τότε κάτω από τα τείχη και αναρωτιόμουν:

Τι να υπάρχει άραγε εκεί μέσα;
Ποιοι άνθρωποι έζησαν κάποτε εδώ;
Πώς ήταν η ζωή τους, η καθημερινότητά τους;
Από ποιους προσπαθούσαν να προστατευτούν;
Πόσες ιστορίες να κρύβουν αυτές οι πέτρες;

Αρκετά Χρόνια αργότερα, διαβάζοντας την ερευνητική εργασία της Ιωάννας Δ. Αμπάρη, ένιωσα σαν κάποιες από εκείνες τις παιδικές μου απορίες να βρίσκουν επιτέλους απάντηση.

Ένα κάστρο γεννημένο από την ανάγκη και τον φόβο

Η εργασία της κ. Αμπάρη εξετάζει την καστροκτισία κατά τη Μέση και Ύστερη Βυζαντινή περίοδο στη Μακεδονία και μελετά μικρά επαρχιακά κάστρα, έχοντας ως ένα από τα βασικά σημεία αναφοράς το Κάστρο των Μογλενών.

Και κάπου εδώ αρχίζω να καταλαβαίνω πως αυτό που στα παιδικά μου μάτια έμοιαζε μυστηριακό και σχεδόν παραμυθένιο, στην πραγματικότητα γεννήθηκε από μια πολύ δύσκολη εποχή.

Τα κάστρα δεν χτίστηκαν απλά για να είναι όμορφα.

Χτίστηκαν για να προστατεύουν.

Για ανθρώπους που ζούσαν σε εποχές πολέμων, επιδρομών και ανασφάλειας, τα τείχη ήταν καταφύγιο. Ήταν η γραμμή ανάμεσα στην ασφάλεια και στον κίνδυνο.

Γι' αυτό και ο τίτλος της έρευνας, «Αρχιτεκτονικές του τρόμου και της ανασφάλειας», αποκτά ιδιαίτερο νόημα.

Γιατί ένα κάστρο είναι, κατά κάποιον τρόπο, ένας φόβος αποτυπωμένος στην πέτρα.

Και τι υπήρχε άραγε μέσα στο κάστρο;

Εδώ βρίσκεται ίσως η απάντηση στην πρώτη ερώτηση που έκανα ως παιδί:

Τι υπήρχε μέσα σε αυτά τα τείχη;

Το Κάστρο των Μογλενών ήταν ένας οχυρωμένος οικισμός, ένας σημαντικός τόπος της περιοχής που λειτούργησε ως διοικητικό και εκκλησιαστικό κέντρο. Μέσα στον περιτειχισμένο χώρο έχουν αποκαλυφθεί σημαντικά κατάλοιπα από τη ζωή του τόπου.

Ανάμεσά τους βρίσκεται μια μεγάλη τρίκλιτη βασιλική, η οποία χρονολογείται στον 11ο–12ο αιώνα και θεωρείται πιθανότατα η μητρόπολη των Μογλενών. Υπήρχε επίσης κοιμητηριακός ναός, ενώ η οχύρωση περιλάμβανε τείχη και πύργους.

Άρα, πίσω από τα τείχη υπήρχε ένας ολόκληρος οργανωμένος κόσμος. Άνθρωποι που ζούσαν εκεί, άνθρωποι που εργάζονταν, άνθρωποι που προσεύχονταν, άνθρωποι που μεγάλωναν τα παιδιά τους και άνθρωποι που περίμεναν με αγωνία την επόμενη επίθεση.

Και ξαφνικά, οι πέτρες που κοιτούσα ως παιδί αποκτούν άλλη σημασία.

Δεν ήταν απλώς ερείπια.

Ήταν κάποτε ένας τόπος ζωής.

Ένα κάστρο στη σωστή θέση

Η θέση του κάστρου δεν ήταν τυχαία.

Από το ύψωμά του η θέα προς την περιοχή είναι μεγάλη, ενώ ο ποταμός Μογλενίτσας βρίσκεται δίπλα του. Η φυσική θέση του οχυρωμένου οικισμού ενίσχυε την άμυνα και επέτρεπε τον έλεγχο της γύρω περιοχής.

Τα τείχη ακολουθούν, σε τμήμα τους, τη βραχώδη όχθη του ποταμού, ενώ η έρευνα του χώρου έχει αποκαλύψει τμήματα της οχύρωσης και πύργους.

Η ίδια η φύση γινόταν μέρος της άμυνας.

Κι έτσι αρχίζω να καταλαβαίνω και κάτι ακόμη που τότε δεν μπορούσα να γνωρίζω.

Οι άνθρωποι που επέλεξαν αυτή τη θέση δεν έβλεπαν απλώς ένα όμορφο τοπίο.

Έβλεπαν ασφάλεια.

Έβλεπαν έναν τόπο από τον οποίο μπορούσαν να παρατηρούν, να προστατεύονται και να αντιστέκονται.

Μικρές πολιτείες πίσω από τα τείχη

Η συγκεκριμένη μελέτη των επαρχιακών κάστρων της Μακεδονίας μας βοηθά να φανταστούμε καλύτερα τη ζωή πίσω από τις οχυρώσεις.

Υπήρχαν χώροι κατοίκησης, χώροι λατρείας και υποδομές απαραίτητες για τη ζωή και την άμυνα. Τα κάστρα δεν ήταν απομονωμένοι πύργοι μέσα στην ερημιά. Ήταν οργανωμένοι οικισμοί, που σε δύσκολες εποχές έπρεπε να μπορούν να προστατεύουν τους ανθρώπους τους.

Και τότε επιστρέφω ξανά στην παιδική μου ερώτηση:

Ποιοι άνθρωποι έζησαν κάποτε εδώ;

Δεν μπορώ να γνωρίζω τα πρόσωπά τους.

Μπορώ όμως να φανταστώ τις ζωές τους.

Τους ανθρώπους που ανέβαιναν καθημερινά προς το κάστρο.

Τις φωνές που κάποτε ακούγονταν μέσα στα τείχη.

Τα παιδιά που έπαιζαν στους χώρους του οικισμού.

Τους ανθρώπους που έμπαιναν στη βασιλική.

Εκείνους που κοίταζαν από τα τείχη ολόκληρη την πεδιάδα Αλμωπίας  και αναρωτιούνταν αν πλησιάζει εχθρός.

Και ίσως, κάποια βράδια, εκείνους που κοιτούσαν τα ίδια αστέρια που κοιτάζουμε κι εμείς σήμερα.

Η ιστορία δεν μας έχει αφήσει όλες τις απαντήσεις.

Μας έχει αφήσει όμως αρκετές πέτρες για να μπορέσουμε να τις αναζητήσουμε.

Εκεί όπου η ιστορία συναντά τους θρύλους

Κι όμως, ένα κάστρο δεν ζει μόνο μέσα στα βιβλία της ιστορίας.

Ζει και μέσα στις ιστορίες που περνούν από στόμα σε στόμα.

Και το Κάστρο των Μογλενών είχε πάντα τη δική του μυστηριακή πλευρά.

Όταν ήμασταν παιδιά, γύρω από τα παλιά τείχη κυκλοφορούσαν ιστορίες για κρυμμένους θησαυρούς, μυστικά περάσματα και πράγματα που υποτίθεται πως παρέμεναν θαμμένα μέσα στη γη.

Και ανάμεσα στις πιο παράξενες ιστορίες ήταν κι εκείνη για το μεγάλο φίδι που φύλαγε το κάστρο και τους θησαυρούς του.

Δεν ξέρουμε αν υπήρξε ποτέ τέτοιο φίδι.

Άλλωστε, οι θρύλοι δεν χρειάζονται πάντα αποδείξεις για να επιβιώσουν.

Χρειάζονται ανθρώπους να τους θυμούνται.

Κι ίσως αυτό ακριβώς να έκανε το κάστρο ακόμη πιο συναρπαστικό στα παιδικά μας μάτια.

Γιατί εκεί όπου η πραγματική ιστορία τελείωνε, άρχιζε η φαντασία.

Από την εγκατάλειψη στην ανάδειξη

Για πολλά χρόνια, το Κάστρο των Μογλενών έμεινε κρυμμένο μέσα στη βλάστηση και στη σιωπή.

Η εικόνα που θυμάμαι από τη δεκαετία του 1980 ήταν αυτή ακριβώς: τείχη  μισοκρυμμένα μέσα στα αγριόχορτα και τα βάτα.

Σήμερα όμως τα πράγματα αλλάζουν.

Η ανάδειξη του μνημείου περιλαμβάνει εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης των τειχών, φροντίδα των σωζόμενων ναών και διαμόρφωση διαδρομών ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να προσεγγίσει και να γνωρίσει καλύτερα τον χώρο.

Και η φωταγώγηση ήρθε να προσθέσει κάτι ακόμη.

Φως

Ίσως τελικά μερικές φορές να χρειάζεται απλώς να φωτίσουμε κάτι για να μπορέσουμε ξανά να το δούμε.

Μετά από εργασίες πολλών μηνών, το κάστρο βγήκε από τη σκιά (Έναρξη έργου: 01/01/2022
Λήξη έργου: 30/04/2026).

Οι πέτρες φωτίστηκαν και μαζί τους φωτίστηκε ένα κομμάτι της ιστορίας της Αλμωπίας.

Ένα μνημείο που ανήκει σε όλους μας

Η έρευνα της Ιωάννας Δ. Αμπάρη αναδεικνύει και κάτι ακόμη σημαντικό: την ανάγκη της τοπικής κοινωνίας για προστασία, αποκατάσταση και επανάχρηση του Μνημείου.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο αισιόδοξο μήνυμα.

Γιατί ένα μνημείο δεν σώζεται μόνο όταν συντηρούνται οι πέτρες του.

Σώζεται όταν οι άνθρωποι το θυμούνται, το αγαπούν και ενδιαφέρονται για το μέλλον του.

Το Κάστρο των Μογλενών είναι ένα κομμάτι της ιστορίας και του πολιτισμού της Αλμωπίας. Ένας τόπος που κουβαλά μνήμες αιώνων και που, ύστερα από πολλά χρόνια σιωπής, απέκτησε ξανά ζωή.

 Η ανάδειξή του μπορεί να συνδεθεί και με τον τουρισμό στα Λουτρά Λουτρακίου Πόζαρ, δίνοντας στους επισκέπτες την ευκαιρία να γνωρίσουν όχι μόνο τη φυσική ομορφιά της περιοχής, αλλά και την ιστορία της. 

Η απόσταση της Χρυσής από το Λουτράκι είναι μόνο 17,7 χλμ. (apostaseis.gr) Έτσι έχουν την ευκαιρία να περπατήσουν ανάμεσα στα παλιά τείχη, να γνωρίσουν την ιστορία του κάστρου και να ανακαλύψουν τους θρύλους που το συνοδεύουν.

Γιατί η Αλμωπία έχει ιστορία, μνήμη, θρύλους και πολιτισμό. Όλα αυτά μαζί την κάνουν έναν τόπο πραγματικά ξεχωριστό.