Αριδαία: Οι μεταξοσκώληκες άρικτα συνδεδεμένοι με την παλιά Αλμωπία

Οι μεταξοσκώληκες  στην Αλμωπία

(Από Gorkaazk -  CC BY 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=10510052)

Υπήρξε μια εποχή που στην Αλμωπία η σηροτροφεία ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής ζωής. Σε χρόνους δύσκολους, με λιγοστούς πόρους, οι κάτοικοι της Αλμωπίας επιστράτευαν κάθε μέσο για την επιβίωση της οικογένειάς τους. 

Ο χρόνος μετρούσε με τις εποχές, οι οποίες ήταν δύσκολες,  τα σπίτια δεν ήταν απλά χώροι ξεκούρασης αλλά μέρος της  εργασίας, ζωντανό εργαστήριο  και τόπος συνάθροισης. Η  ζωή των κατοίκων της Αλμωπίας κυλούσε ανάμεσα στη γη, τα σπίτια, τα ζώα (οικόσιτα)  και το βουνό.

Ανάμεσα στις καθημερινές εργασίες των ατόμων, ξεχωριστή θέση είχαν τα κουκούλια (οι μεταξοσκώληκες)  — μια λέξη που σήμερα ακούγεται σπάνια στην Αριδαία, μα κάποτε σήμαινε ελπίδα και πολυπόθητο εισόδημα. Ακόμη και στο παλιό άγαλμα της πλατείας με την αγροτική οικογένεια η αγρότισσα κρατούσε κουκούλια ένδειξη της σημαντικότητάς τους για την περιοχή!

Η καλύτερη περίοδος εκτροφής μεταξοσκώληκα ήταν μεταξύ Μαΐου και Ιουνίου τότε που ξεκινούσαν και οι μουριές  της Αλμωπίας να βγάζουν φύλλα. Αυτός ήταν και ο λόγος άλλωστε που υπήρχαν τόσες μουριές στην Αριδαία.

Τι ήταν τα κουκούλια και γιατί είχαν τόση αξία

Τα κουκούλια προέρχονταν από τον μεταξοσκώληκα, ένα μικρό πλάσμα  που τρεφόταν αποκλειστικά με φύλλα μουριάς. Όταν ολοκλήρωνε τον κύκλο του, δημιουργούσε το κουκούλι, από το οποίο παραγόταν το μετάξι.

Η εκτροφή μεταξοσκωλήκων δεν απαιτούσε μεγάλα χωράφια ή ακριβό εξοπλισμό. Γινόταν μέσα στα σπίτια, σε δωμάτια καθαρά και προσεγμένα, και αποτελούσε συμπληρωματικό εισόδημα για πολλές αγροτικές οικογένειες. Έφτιαχναν τα κρεβάτια από καλαμωτές και σύρμα πάνω από τα δικά τους κρεβάτια και έβαζαν πάνω τους μεταξοσκώληκες ταΐζοντάς τους αρχικά φύλλα μουριάς και αργότερα ολόκληρα κλαδιά. Το 1929 η ετήσια παραγωγή έφτανε τις 178.420 οκάδες. 

Ιδιαίτερα για τις γυναίκες, τα κουκούλια ήταν ένας τρόπος συμμετοχής στην οικονομία του σπιτιού.

(Απόκομμα έκδοσης της Συνεταιριστικής Τράπεζας Καρατζόβας με αφορμή τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης 1929. Χαρισμένο από τον αείμνηστο κ. Μπάμπη Παρασίδη) 

Μαρτυρία ατόμου που δούλευε εκεί που έδιναν τους σπόρους

Θυμάμαι ήταν ένα οίκημα απέναντι από τον 1ο Παιδικό Σταθμό της Αριδαίας. Εκεί κάθε χρόνο ερχόντουσαν οι σπόροι για τους μεταξοσκώληκες, νομίζω ότι τους έφερνε κάποια Τράπεζα (κατά πάσα πιθανότητα η Συνεταιριστική Τράπεζα Καρατζόβας). Δουλεύαμε περίπου 20 με 25 ημέρες κάθε χρόνο. Εκεί γινόταν η  εκκόλαψη. Τα αυγά ήταν σε κουτιά και αφού γινόταν η εκκόλαψη στα τέλη Απριλίου αρχές του Μάϊου, τα βάζαμε πάλι σε κουτιά αριθμημένα, ερχόταν οι σηροτρόφοι και έπαιρναν τα κουτιά με τους μικρούς μεταξοσκώληκες. Τους ταΐζαμε ψιλοκομμένα, τρυφερά φύλλα μουριάς. Μετρούσαμε συνέχεια και τη θερμοκρασία που είχε μεγάλη σημασία για την εκκόλαψη των αυγών.

Μαρτυρία ατόμου που δούλεψε στο εργοστάσιο των κουκουλιών (παραγωγή Μεταξιού)

Το εργοστάσιο ήταν στην περιοχή "τσιφλίκι", ιδιοκτήτης ο Γεώργιος Δίζας. Δουλεύαμε αποκλειστικά γυναίκες από όσο θυμάμαι 6 τον αριθμό. Πριν να έρθει το ρεύμα στην Αριδαία, δούλευε και ένας άντρας (γύριζε τη μανιβέλα της ανέμης). Ο ιδιοκτήτης πήγαινε συχνά σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη όπου έκλεινε συμφωνίες για το πολύτιμο μετάξι. 

Το κείμενο βασίζεται σε έρευνα και προφορικές μαρτυρίες κατοίκων της περιοχής.

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς άδεια.

Βιβλιογραφία

   Γαϊτάνης, Α., Η Σηροτροφία στην Ελλάδα: Ιστορική αναδρομή και οικονομική σημασία, Εκδόσεις Αγροτικής Τράπεζας.

Συλλογικό Έργο, Ιστορία της Μακεδονίας: Αγροτική παραγωγή και τοπικές βιοτεχνίες, Θεσσαλονίκη.

Ντέντος, Σ. (2023). Σηροτροφία.

 Αρχείο Συνεταιριστικής Τράπεζας Καρατζόβας έκδοση για τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης 15-30 Σεπτεμβρίου 1929.

   Γενικά Αρχεία του Κράτους (Γ.Α.Κ.) – Τοπικό Αρχείο Αλμωπίας: Στοιχεία για τη βιομηχανική δραστηριότητα.

Αριδαία Παλιές φωτογραφίες από τον Δημήτρη Ιντζίδη.

 Ας πιαστούμε χέρι χέρι, όπως παλιά και ας πάμε μια βόλτα εκεί, στην παλιά Αριδαία!

Καπετάν Γαρέφη με Μιαούλη (Αρτοζαχαροπλαστείο Βαδάς) © Aridaiaplace

Θυμάμαι εκείνα τα χρόνια, τα καλύτερά μας χρόνια, ντυμένα με παιχνίδι, ξεγνοιασιά, χαρά, αγνότητα  και όνειρα.

(Ολυμπιάδος και Λοχαγού Πασσιά απέναντι από την Πλατεία Σέτσκου)

(Μεγάλου Αλεξάνδρου με Πολυτεχνείου) 

Τα βλέπω να ξετυλίγονται μπροστά μου κάθε φορά που ξεφυλλίζω το άλμπουμ με τις παλιές φωτογραφίες.

(Απέναντι από το δασάκι στην Καπετάν Γαρέφη)

Αναρωτιέμαι:

Πως πέρασαν τόσο γρήγορα;

 Πως  θάφτηκαν τόσο βαθιά  στη μνήμη μας;

(Απέναντι από την Πλατεία Σέτσκου στην Κύπρου)

(Απέναντι από την Πλατεία Σέτσκου στην Κύπρου)

Κάτι σαν όνειρο γλυκό, σαν να μην τα ζήσαμε εμείς, σαν να ήταν άλλοι σε μια μακρινή αλλοτινή άγνωστη εποχή. Δεκαετία του 1980..Κάτι μακρινό αλλά και τόσο κοντινό συνάμα. 

(Οδός Μιαούλη)

Καπετάν Γαρέφη με Μιαούλη. Σημερινό αρτοζαχαροπλαστείο Βαδά)

Το πρωί ξυπνούσαμε για το σχολείο με το κελάϊδισμα των πουλιών, το λάλημα που έκαναν οι κόκορες και τη φωνή της μαμάς που δε σήκωνε πολλά πολλά.

(Οδός Δημοκρατίας λίγο πριν το φαρμακείο Αθανασιάδη ή το κατάστημα υποδημάτων τότε "Νιάτα")

(Λεωφόρος Ξενιτίδη)

Η μυρωδιά του φρεσκοψημένου ψωμιού πλημμύριζε το σπίτι, τρυπούσε τα ρουθούνια μας και μας άνοιγε την όρεξη, τρώγαμε το πρωινό μας, συνήθως μια φέτα ψωμί  με βούτυρο και μαρμελάδα και φρέσκο γάλα αγελαδινό (το Αγνό του Σιδέρη ήρθε πολύ αργότερα) και ξεκινούσαμε, περνώντας όμως και από τα σπίτια των φίλων μας για να πάμε όλοι μαζί. 

(Αγίου Νικάνδρου με Γεωργίου Αβέρωφ)

Μια παρέα περπατούσαμε με γέλια, το χειμώνα παίζαμε με τους σταλαχτίτες και τους πάγους στο δρόμο και το καλοκαίρι με τις σκιές μας ή τις μπίλιες ή λέγοντας μυστικά.

(Αγίου Νικάνδρου με Κύπρου)

Οι δρόμοι της Αριδαίας χωρίς πολλά αυτοκίνητα, με λίγα τρακτέρ, μερικά τρίκυκλα, αρκετά ποδήλατα και πολλούς πεζούς. 

(Απέναντι από την πλατεία Σέτσκου Ολυμπιάδος με Λοχαγού Πασσιά)

Μετά το σχολείο παρέες παρέες μοιραζόμασταν ένας ένας  στα σπίτια μας, φτάνοντας μόνος αυτός που έμενε πιο μακριά.

Το  απόγευμα σπόρια από του Δέκου!

(Τα σπόρια του Δέκου στη Λοχαγού Πασσιά)

Λίγο διάβασμα, το περισσότερο το βράδυ και παιχνίδια στις αλάνες.

(Αγροτική Τράπεζα Ίωνος Δραγούμη με Κύπρου) 

(Ολυμπιάδος με Λοχαγού Πασσιά)

(Ιουστινιανού)

(Γεωργίου Αβέρωφ Οικεία Γαβρά)

(Μιαούλη με Κύπρου σημερινό Αρτοζαχαροπλαστείο Βαδά)

(Καπετάν Γαρέφη) 

(Καπετάν Γαρέφη Οικεία Κατσάκη Έπιπλα Κωνσταντινίδη και αργότερα κατάστημα με είδη κυνηγιού  Χασάπη) 

(Τέρμα Κύπρου)

Το κτίριο όπου στεγάζονταν οι πρόσκοποι

(Απέναντι από την Πλατεία Αγγελή Γάτσου)

 Παρακάτω και ο μύλος του Μίσκου.

(Αγίου Δημητρίου)

Απέναντι από τη κεντρική Πλατεία

Ένας πελαργός στην πλατεία, είχε χιονίσει ανήμερα των Αγίων Θεοδώρων! Ευτυχώς το χιόνι δεν κράτησε πολύ και ο πελαργός σώθηκε!

(Στην Πλατεία Σέτσκου)

Με την επιφύλαξη παντός δικαιώματος © Aridaiaplace

Απαγορεύεται η χωρίς άδεια αναπαραγωγή

Αριδαία Έθιμα του Δωδεκαημέρου : ένα έθιμο εξαγνισμού, η Σούρβα.

Σούρβα στην Αριδαία και τα χωριά της

Ένα ακόμη έθιμο τις μέρες τις Πρωτοχρονιάς στην Αριδαία, ιδιαίτερα δημοφιλές τις προηγούμενες δεκαετίες και ενεργό μέχρι τις μέρες μας, είναι η Σούρβα. Τα τελευταία χρόνια οι μεγαλύτερες φωτιές ανάβονται στην Όρμα και το Λουτράκι.

Μετά τα Χριστούγεννα, σε κάθε γειτονιά  της Αριδαίας τα παιδιά μάζευαν ξύλα  για τη μεγάλη φωτιά της τελευταίας μέρας  του χρόνου. Το τελευταίο βράδυ του χρόνου άναβαν τη φωτιά, μεγάλοι και παιδιά φώναζαν με ενθουσιασμό "Σούρβα!" Στηνόντουσαν κανονικά γλέντια με κρασί  και μουσική, έτσι εξόρκιζαν το κακό και υποδέχονταν το νέο έτος. Τα παιδιά  πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι για να φωνάξουν Σούρβα με τα τουρβαδάκια τους. Εκεί οι νοικοκυρές αφού τα έβαζαν να καθίσουν (για να κλωσάνε οι κότες τους)  τους έδιναν ότι είχε η καθεμιά αποξηραμένα σύκα, καρύδια, κάστανα και σπάνια χρήματα. Τα παιδάκια έκαναν ποδαρικό στα νοικοκυριά.

Η φωτιά συμβολίζει τον εξαγνισμό, μια διαδικασία που καθαρίζει και ανανεώνει.

 Σύμφωνα με το Εθνολογικό Μουσείο της Θράκης, η λέξη "σούρβα" προέρχεται από τη συγκοπτόμενη μορφή της σλαβικής λέξης "σούροβα", η οποία σημαίνει χλωρό κλαρί – συγκεκριμένα, το κλαρί της κρανιάς. Η ποιότητα του ξύλου αυτού, που είναι ίσιο, γερό και ευλύγιστο, σε συνδυασμό με την ακαταμάχητη δύναμη της βλάστησής του – τα μπουμπούκια του ανοίγουν πριν από τα φύλλα – οδηγούσε στην πεποίθηση ότι με το "σούρβισμα" (το χτύπημα κάποιου στην πλάτη για υγεία), οι άνθρωποι μετέδιδαν στον παραλήπτη τη ζωτική δύναμη του φυτού.

Στο Βιβλίο "Ελληνικές Παραδόσεις" του Νικόλαου Πολίτη (1894): Το έθιμο συνδέεται με αρχαίες τελετές εξαγνισμού στη Μακεδονία και τη   Θράκη όπου η φωτιά θεωρείται σύμβολο καθαρισμού από κακά πνεύματα. Στην Κεντρική Μακεδονία, αναφέρεται ως μέρος των σλαβικών επιρροών από τον 7ο αιώνα, με το "σούρβισμα" να προέρχεται από παγανιστικές πρακτικές για την προστασία από ασθένειες.

©Katerina